Yüksek Yangın Riski Taşıyan Tesislerde Yangın Güvenliği


01.02.2017
Yangın riski ve bu risklere karşı önlemlerin belirlenmesi ve uygulanmasında binaların tehlike sınıflandırması belirleyici rol oynamaktadır.

Yangın riski ve bu risklere karşı önlemlerin belirlenmesi ve uygulanmasında binaların tehlike sınıflandırması belirleyici rol oynamaktadır. Yangınla mücadele kapsamında alınacak tedbirler ve uygulamalar ülkemizde, uygulama zorunluluğu bulunan Binaların Korunması Hakkındaki Yönetmelik-2015 (BYKHY), TS CEN/EN54-14 ve ekleri, ilgili beklentiler açısından bu yönetmelik ve kılavuzlarda yönlendirme yapılmamış konularda ise EN (European Standards) kuralları ve yönlendirmeleri dikkate alınmaktadır.

BYKHY 2015'e göre Yangın Türleri

Binaların, kullanım amaçlarına bağlı olarak tehlike sınıflandırması Madde19'da ele alınmış bulunmaktadır.

MADDE 19- (1) Bina veya bir bölümünün tehlike sınıfı, binanın özelliklerine ve
binada yürütülen işlemin ve faaliyetlerin niteliğine bağlı olarak belirlenir. Bir binanın çeşitli
bölümlerinde değişik tehlike sınıflarına sahip malzemeler bulunuyor ise, su ve pompa
kapasitesi bina en yüksek tehlike sınıflandırmasına göre belirlenir.
(2) Binada veya bir bölümünde söndürme sistemleri ve kompartıman oluşturulurken,
tasarım sırasında aşağıdaki tehlike sınıflandırması dikkate alınır:
a) Düşük tehlikeli yerler: Düşük yangın yüküne ve yanabilirliğe sahip malzemelerin
bulunduğu, en az 30 dakika yangına dayanıklı ve tek bir kompartıman alanı 126 m2'den
büyük olmayan yerlerdir.
b) Orta tehlikeli yerler: Orta derecede yangın yüküne ve yanabilirliğe sahip yanıcı
malzemelerin bulunduğu yerlerdir.
c) Yüksek tehlikeli yerler: Yüksek yangın yüküne ve yanabilirliğe sahip ve yangının
çabucak yayılarak büyümesine sebep olacak malzemelerin bulunduğu yerlerdir.
(3) Binada veya bir bölümünde, söndürme sistemleri tasarımında uyulacak bina tehlike
sınıflandırılması ile ilgili olarak kullanılan alanlar, Ek-1/A, Ek-1/B ve Ek-1/C'de
gösterilmiştir.

BYKHY'e göre Binaların Kullanım Sınıfları ve "Yüksek Tehlikeli Yerler"

BYKHY Madde8'de ise binaların kullanım sınıfları tanımlanmıştır. Konumuzun başlığı olan "Yüksek Tehlikeli Tesisler" ile ilgili kısım da "Yüksek Tehlikeli Yerler" başlığında verilmiştir.

MADDE 8- (1) Binaların kullanım özelliklerine göre sınıfları aşağıda belirtilmiştir:
a) Konutlar,
b) Konaklama amaçlı binalar,
c) Kurumsal binalar,
ç) Büro binaları,
d) Ticaret amaçlı binalar,
e) Endüstriyel yapılar,
f) Toplanma amaçlı binalar,
g) Depolama amaçlı tesisler,
ğ) Yüksek tehlikeli yerler,
h) Karışık kullanım amaçlı binalar.

Yönetmeliğin 4.maddesinde "tanımlar" başlığı altında "yüksek tehlike", Yüksek tehlike sınıfına giren maddelerin üretildiği, kullanıldığı ve depolandığı yerleri ifade etmektedir. Yüksek yangın riski taşıyan tesisler, yönetmeliğin ilgili maddesinde ifade edilen "yüksek tehlikeli yerler" veya bu yerleri içeren tesisler olarak düşünülebilir. Yüksek tehlikeli yerler madde 17'de detaylı şekilde yazıldığı gibi, Parlayıcı ve patlayıcı maddeler ile akaryakıtların imal edildiği, depolandığı, doldurma-boşaltma ve satış işlerinin yapıldığı yerler yüksek tehlikeli yerler olarak değerlendirilir. Aşağıda belirtilen yerler bu sınıfa girer:

a) Parlayıcı ve patlayıcı gazlarla ilgili yerler, LPG, doğalgaz ve benzeri gazların
depolama, taşıma, doldurma-boşaltma ve satış işlerinin yapıldığı yerlerdir.
b) Patlayıcı maddelerle ilgili yerler, ısı ve basınç tesiri ile kolay tutuşabilen ve
patlayabilen maddelerin bulunduğu yerlerdir. Mermi, barut, dinamit kapsül ve benzeri
maddelerin imal ve muhafaza edildiği ve satıldığı yerler bu yerlerdendir.
c) Yanıcı sıvılarla ilgili yerler, yanıcı sıvıların üretildiği, depolandığı ve hizmete
sunulduğu satış tesisleri ve benzeri yerlerdir.

Patlayıcı, parlayıcı, yanıcı maddelerin depolanması ile ilgili bölmelerden bahsedilirken genelde 120 dakika dayanıklı bölmelerde korunması ve depolanması istenmektedir.

Yüksek Tehlikeli Yerler ile İlgili Uluslararası Sınıflandırma Mercileri

Yüksek tehlike içeren ortamların sınıflandırmaları Zone (EN-Avrupa ve IECEX-International Electrotechnical Commission System For Certification To Standards Relating To Equipment For Use In Explosive Atmospheres) veya Bölüm/Division (Kuzey Amerika – USA,Canada) şeklinde tanımlanmaktadır.

Her iki grup metotta da gaz ve toz olan ortamlar için ayrı ayrı değerlendirme ve kurallar belirlenmiştir.

Tablo 1.1 – Uluslararası Sınıflandırmalar


Avrupa ve IECEX'e göre Sınıflandırma

Zon ya da Bölüm(Division) Sınıflandırma Tanımı

Kuzey Amerika'da Sınıflandırma

Zon 0 (gazlar)

Ya sürekli ya da uzun bir zaman diliminde patlayıcı karışım içeren alan (An area in which an explosive mixture is continuously present or present for long periods)

Class I Division 1 (gazlar)

Zon 20 (tozlar)

Class II Division 1 (tozlar)

Zon 1 (gazlar)

Normal işletme koşullarında büyük ihtimalle bir patlayıcı karışımın ortaya çıkabileceği alan 
(An area in which an explosive
mixture is likely to occur in normaloperation)

Class I Division 1 (gazlar)

Zon 21 (tozlar)

Class II Division 1 (tozlar)

Zon 2 (gazlar)

Normal işletme koşullarında büyük ihtimalle bir patlayıcı karışımın ortaya çıkmayacağı ancak çıksa bile çok kısa bir süre için ortaya çıkabileceği alan 
(An area in which an explosive
mixture is not likely to occur in
normal operation and if it occurs
it will exist only for a short time)

Class I Division 2 (gazlar)

Zon 22 (tozlar)

Class II Division 2 (tozlar)

 

Yüksek Tehlikeli Yerler ile İlgili Güvenlik İhtiyaçlarının Belirlenmesi, Uluslararası Yönergeler

Avrupa'da geçerli olan ve ortamların tehlike sınıflandırmasını belirleyen standart ATEX Direktifi'dir. Kelime kökeni itibariyle Fransızca olan ATEX (ATmosphere EXposible), terim olarak bazı gaz veya tozların varlığı nedeniyle patlamayı tetikleyebilmesi muhtemel olan ortamları tanımlamak için kullanılmaktadır. ATEX, ürünlerin Avrupa'daki uygulamalarda kullanılması, ticareti ve dolaşımının serbestçe yapılabilmesi için, ilgili kriterlere uygunluğunu belirlemek amacıyla CENELEC (European Committee for Electrotechnical Standardisation Committee -Avrupa Elektroteknik Standardizasyon Teknik Komitesi) tarafından yayımlanmıştır. ATEX Direktifi iki bölümden oluşmaktadır; birincisi üreticileri ilgilendiren 94/9/EC Direktifi, diğeri ise operatörleri ilgilendiren 1999/92/EC Direktifi'dir.

Avrupa Birliği (EU) dışındaki uygulamalar için yüksek tehlikeli alanlarda kullanılacak cihazlar ile ilgili sertifikalandırma, IEC (International Electrotechnical Commission-Uluslararası Elektroteknik Komisyonu) tarafından yapılmaktadır. IEC 60079, 61241 ve 61779 standartlarına uygunlukların belirlenmesi amacıyla IEC tarafından yayımlanan IECEx (International Electrotechnical Commission System For Certification To Standards Relating To Equipment For Use In Explosive Atmospheres) ilgili gereksinimleri belirlemektedir.

Kuzey Amerika'da, Birleşik Devletler'de bu sertifikasyon UL (Underwriters Laboratories) ve FM (Factory Mutual), Kanada'da ise CSA (Canadian Standards Association) tarafından yapılmaktadır. Güvenlikli elektriksel cihazların ve sistemlerin tasarımı, kurulumu ve insanları yüksek tehlikeden korumak için gereksinimleri belirleyen NEC (National Electrical Code) yani NFPA70 de NFPA tarafından oluşturulmuş ve ANSI (American National Standarts Institute) tarafından da onaylanmış bir uygulama kodu olarak Amerika Birleşik Devletleri'nde kullanılmaktadır.

Yüksek Tehlikeli Yerlerde Acil Durum Algılama ve Uyarı Sistemleri ve Temel Cihaz Gereksinimler

Yangın güvenliği açısından yüksek tehlikeli yerler için alınacak tedbirler kapsamında, sulu, kuru kimyevi tozlu, gazlı söndürme sistemleri yanında "algılama" da gelmektedir. Tehlike nedeni olan maddelerin, risk oluşturacak ortam veya durum değişikliklerini izleyebilmek için bazı algılayıcılar tesis edilmektedir.

Kullanılacak algılayıcılar (duman, sıcaklık, alev, gaz, vb.) ve alarm sistemi elemanları (ihbar butonu, sesli/ışıklı uyarı cihazı, vb.), diğer bina tesisat malzemeleri gibi belirli sınıflandırmalara uygun olarak üretilmiş ve sertifikalandırılmış olmalıdır. Bu sınıflar aynı zamanda ortamın sınıfı olarak önceden belirlenen sınıflardır. Bu sınıflandırma, çeşitli ülke veya bölgelerde farklı uygulama kodlarını teşkil edecek şekilde isimlendirilmişledir.

BYKHY madde110 ve 111'de LPG istasyonları ve depolarıyla ilgili açıklamalarda gaz kaçaklarının algılanması ve uyarının sağlanması için ortam koşullarına uygun, patlamaya karşı korumalı (exproof) ve ATEX onaylı gaz dedektörlerinin ile uyarı cihazlarının kullanılması istenmektedir.

Yüksek tehlikeli alan içinde gelişecek yangınlar açısından değerlendirme yapılacak olursa; buralardaki yangının duman öncelikli olacağı değerlendirilirse duman algılama dedektörleri, sıcaklık öncelikli olacağı düşünülürse sıcaklık dedektörleri kullanılmakta olduğu görülmektedir. Ortamda gaz veya solvent buharı olması durumunda da uygun gazlara göre kalibre edilmiş gaz algılayıcıları tesis edilir. Bunun yanında depolanan veya işlem gören maddelerin durumu dikkate alınarak belirtilen algılama yöntemlerinden (duman, sıcaklık, alev) bir veya birden fazlası da aynı ortamda uygulanabilir.

Kullanılacak olan cihazlar, ilgili standartlara uygun ve uygunlukları sertifikalandırılmış olmalıdır. (94/9/EC ve 1999/92/EC – ATEX; IEC 60079, 61241 ve 61779 – IECEx; NFPA – UL ve FM vb.) ve uygunluk sertifikaları bulunmalıdır.

Ancak pratikte bazı uygulamalarda maalesef ekipmanlar ile ilgili gereksinimler standartlara göre değil bazı yaklaşımlar veya tahminlere göre yapılagelmektedir. Asıl ihtiyaca uygun tipte bir exproof ortam olduğundan emin olunamayacak alanlarda uygulama talep edilmekte ve uygulanmaktadır. Kullanılacak ekipmanın belirlenmesinden ve sertifikasının sorgulanmasından önce, uygulama yapılacak olan mahalin hangi sınıflandırmaya göre tasarlandığı, eğer tasarlanmadı ise ilgili standartlar dikkate alınarak tasarlanması ve sonra iç tesisat malzemelerinin seçilmesi gerekmektedir.

BYKHY madde72'de acil durum aydınlatma sistemi, yüksek tehlikeli binaların maddede belirtilen alanlarında zorunludur. Yine yönetmeliğin 92.maddesinde belirtildiği üzere yüksek tehlikeli binalarda sulu söndürme sistemleri tasarlanırken tehlike sınıfı gereği 90 dakika hizmet verecek şekilde kapasite hesabı yapılmaktadır. (Düşük tehlike sınıfındaki binalarda 30, orta tehlike sınıfı binalarda 60 dakikadır). Benzer şekilde bu tip binalarda kullanılacak taşınabilir söndürme tüpleri ile ilgili de 99.maddede yönlendirici hüküm bulunmaktadır.

Yönetmeliğin sekizinci kısmı yani 101 ilâ 123 maddeleri arasındaki maddelerin tamamı, yanıcı ve patlayıcı gazlar ve sıvılar ile ilgili kullanım, depolama, nakil ve işletme koşullarına dair hükümleri içermektedir.

Tehlikeli Ortamlar ve Çalışanların Patlayıcı ve Ortamların Tehlikelerden Korunması

Alınması planlanan ve belirli standartlarda tanımlanan cihazların ve sınıflandırılan ortamların tamamı önce can ve sonrasında mal güvenliği için bu şekilde düzenlenmektedir. Çalışan sağlığı ve güvenliği açısından konuyu iki şekilde detaylandırmak uygun olacaktır; birincisi Avrupa'da belirlenen ve uygulanan yönerge ve yönetmelikler, diğer ise Türkiye'deki yönetmelikler ve çalışmalar…

Avrupa'da, 1976 Yılında İtalya'nın Seveso kasabasında gerçekleşen kimyasal bir kaza sonrasında, endüstriyel kazaların oluşmasının engellenmesi ve gerekli önlemlerin alınması adına hazırlanmış olan Seveso Direktifi (82/501/EEC) kabul edilmiştir. 9 Aralık 1996'da ise 96/82/EC sayılı "Tehlikeli Maddeleri İçeren Büyük Kaza Risklerinin Kontrolüne İlişkin Direktif (Seveso-II Direktifi)" yayımlanmıştır.

Türkiye'de, tehlikeli ortamlar ile ilgili BYKHY'te belirtilen tanımlama, gereksinim ve önlemlerin yanında, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvelik Bakanlığı'nın konunun çalışan sağlığı ile ilgili yönetmeliği bulunmaktadır. 30 Nisan 2013 tarih ve 28663 sayılı "Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik" ile çalışanları sağlık ve güvenlik yönünden işyerlerinde oluşabilecek patlayıcı ortamların tehlikelerinden korumak için alınması gereken önlemlere ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.

Seveso-II Direktifinin ülkemiz mevzuatına uyumlaştıran "Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik" Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından oluşturulan bir komisyon çalışmaları sonucu hazırlanarak, 30 Aralık 2013 tarih ve 28867 Mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı yazılım portalı olan Çevre Bilgi Sistemi bünyesinde yer alan Seveso Bildirim Sistemi, Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik Ekinde yer alan Tehlikeli Kimyasal Maddeleri bulunduran kuruluşların, bulundurdukları maddeler ile miktarlarını Bakanlık'a beyan ettikleri sistemdir. Yönetmelik gereği işletmeler tarafından yapılması gerekli bu beyan, Seveso Bildirimi olarak adlandırılır. Yapılan Seveso Bildirimi sonrasında işletmeler, sistem tarafından "Alt Seviyeli Kuruluş", "Üst Seviyeli Kuruluş" veya "Kapsam Dışı" olarak sınıflandırılır.

Kaynaklar

  1. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik 09.07.2015/29411, TÜYAK Türkiye Yangından Korunma ve Eğitim Vakfı ve Derneği
  2. TS CEN/EN 54-14 Yangın Algılama ve Alarm Sistemleri – Bölüm14: Planlama, Tasarım, Montaj, İşletmeye Alma, Kullanım ve Bakım için Klavuz Bilgiler Ocak 2008/ICS13.220.20, Türk Standartları Enstitüsü
  3. Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik, 30.12.2013/28867, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ve Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
  4. Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, 30.04.2013/28633, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı
  5. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı web sitesi, Seveso bilgi sayfası, http://www.csb.gov.tr , erişim tarihi 15.12.2015
  6. NFPA72: National Fire Alarm and Signaling Code, 2016 Edition, NFPA(National Fire Protection, Association)
  7. ATEX Guide Lines, 4TH EDITION – September 2012 (Update December 2013), European Commission
  8. IEC 60079-14 Electrical apparatus for explosive gas atmospheres - Electrical installations in hazardous areas, 2002-10(3thEdition), IEC(International Electrotechnical Commission)